“Duck and Cover” และแนวคิดในการ “ป้องกันพลเรือน” ที่มีในประเทศที่เจริญแล้วตั้งแต่สงครามโลก แต่สังคมไทยยังไม่มีเท่าที่ควรจะเป็น

จากเหตุถังดับเพลิงระเบิดระหว่างการซ้อมป้องกันอัคคีภัยในโรงเรียน จนกลายเป็นกระแสวิพากษ์วิจารณ์กันอย่างกว้างขวางนั้น นายสรยุทธ์ สุทัศนะจินดา ผู้ประกาศข่าวชื่อดังได้โพสต์ลงเฟสบุ๊คเพจ “สรยุทธ สุทัศนะจินดา กรรมกรข่าว” ว่า “ในโรงเรียน เคยได้ยินแต่ ‘ซ้อมหนีไฟ’ ส่วน ‘ซ้อมดับเพลิง’ นี่ไม่แน่ใจครับ …” จนปรากฎมีผู้ติดตาม เข้ามาแสดงความเห็นกันมากมาย ส่วนใหญ่ชี้แจงว่า “มี”

ในหลายประเทศที่เจริญแล้ว นอกจากจะมีการจัดการฝึกสอนและฝึกซ้อมการป้องกันอัคคีภัยให้แก่ประชาชนแล้ว ยังมีการจัดตั้งหน่วยงาน “ป้องกันพลเรือน” (Civil Defense) อีกด้วย ซึ่งความมุ่งหมายของหน่วยงานลักษณะนี้ มิได้มีเพียงการปกป้องพลเรือนจากภัยพิบัติทางธรรมชาติแล้ว ยังครอบคลุมไปจนถึงการป้องกันภัยจากการกระทำของมนุษย์ อาทิเช่น สงครามและการก่อการร้ายอีกด้วย

แนวคิดในการป้องกันพลเรือนเกิดขึ้นในหลายประเทศช่วงต้น ค.ศ. 1920s และแพร่หลายในช่วง ค.ศ. 1930s เนื่องจากการทำสงคราม การทิ้งระเบิดทางอากาศที่เกิดขึ้นหลายแห่ง และในช่วงสงครามเย็น ท่ามกลางการแข่งขันด้านอาวุธนิวเคลียร์ระหว่างสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต ทำให้เกิดความกลัวว่าจะถูกฝ่ายตรงข้ามยิงระเบิดนิวเคลียร์ใส่ ทำให้รัฐบาลอเมริกันให้ความสำคัญกับการให้ความรู้แก่ประชาชนในการับมือกับภัยพิบัติจากนิวเคลียร์

ค.ศ. 1950 มีการเผยแพร่คู่มือการเอาตัวรอดจากการโจมตีด้วยนิวเคลียร์ ซึ่งในคู่มือดังกล่าวมีการให้คำแนะนำถึงการ “ก้มและกำบัง (Duck and Cover)” ด้วย ซึ่งการก้มและกำบังนี้ คือข้อแนะนำให้บุคคลรีมก้มตัวลง และกำบังตัวเองในทันทีที่พบเห็นสัญญาณของการระเบิด 

และเพื่อให้การศึกษาแก่เยาวชนอเมริกัน ใน ค.ศ. 1951 หน่วยงานป้องกันพลเรือน รัฐบาลกลาง (Federal Civil Defense Authority) จัดทำแอนนิเมชันชื่อ “Duck and Cover” เพื่อการให้ความรู้แก่เยาวชน ในฉบับที่เข้าใจง่าย ด้วยการใช้การ์ตูนแอนิเมชัน และถูกเผยแพร่ต่อสาธารณะในปีถัดมา

แอนนิเมชันดังกล่าว เริ่มต้นโดย “เจ้าเต่าเบิร์ต (Bert the Turtle)” เดินเล่นอย่างสบายใจ ก่อนจะพบว่ามีลิงตัวหนึ่งจุดระเบิดแขวนเชือกเพื่อทำร้ายเขา เบิร์ตจึงก้มและหลบในกระดองเพื่อการเอาตัวรอด สำหรับคำอธิบาย แอนนิเมชันสร้างความน่าสนใจและจดจำด้วยการนำเนื้อหามาแต่งเป็นเพลงประกอบ ซึ่งมีเนื้อความว่า

“มีเต่าตัวหนึ่งชื่อเบิร์ต และเจ้าเต่าเบิร์ตก็ตื่นตัวมาก 

เมื่ออันตรายคุกคามเขา เขาไม่เคยได้รับบาดเจ็บ 

เขารู้ว่าต้องทำอย่างไร… 

เขาก้ม และกำบัง 

ก้มและกำบัง

เขาทำในสิ่งที่พวกเราทุกคนจะต้องเรียนรู้

คุณ และคุณ และคุณ และคุณ 

ก้ม และกำบัง”

(ชมคลิป https://www.youtube.com/watch?v=IKqXu-5jw60 )

มาตรการ “ก้มและกำบัง” สามารถช่วยปกป้องชีวิตมนุษย์ได้นับพัน เนื่องจากโดยธรรมชาติของมนุษย์มีความอยากรู้อยากเห็น มักจะวิ่งออกไปเพื่อหาแหล่งที่มาของแสง จนได้รับอันตรายเนื่องจากแรงระเบิด ดร.ฮิโรชิ ซากาวิวะ ผู้รอดชีวิตจากเหตุการณ์ทิ้งระเบิดที่ฮิโรชิม่าใน ค.ศ. 1945 ให้การว่า ในเหตุการณ์นั้น เขาไม่ได้อยู่หลังหน้าต่างจึงไม่ได้รับอันตราย ในขณะที่คนในบริษัทของเขาได้รับบาดเจ็บอย่างสาหัสจากเศษกระจก และเศษไม้ที่ปลิวมาพร้อมกับแรงระเบิด

และถึงแม้ว่าความรู้สึกถึงภัยคุกคามจากนิวเคลียร์จะหายไปพร้อมกับการสิ้นสุดลงของสงครามเย็น และการล่มสลายของสหภาพโซเวียต แต่ถึงกระนั้น วิธีการ “ก้มและกำบัง” ก็ยังถูกนำมาใช้เพื่อการรับมือกับภัยพิบัติอื่น อาทิ เช่น พายุทอร์นาโด และแผ่นดินไหว

ในปัจจุบัน หลายประเทศทั่วโลก ให้ความสำคัญกับการให้ความรู้เบื้องต้นแก่ประชาชนในการรับมือกับภัยพิบัติต่าง ๆ มากขึ้น มีการให้ความรู้แก่ประชาชนทั่วไป และเยาวชน เพื่อการรับมือกับภัยพิบัติ ซึ่งในหลายประเทศ อาทิ ญี่ปุ่นที่มักเผชิญกับเหตุแผ่นดินไหว หรือในอเมริกา ที่มักเผชิญหน้ากับพายุทอร์นาโด ก็มีการให้ความรู้เพื่อการรับมือกับภัยพิบัติเหล่านี้ด้วยเช่นกัน

สำหรับในประเทศไทย ถึงแม้ว่าในภาคธุรกิจ และโรงงานอุตสาหกรรมจะมีการจัดฝึกอบรมให้แก่พนักงานเพื่อการรับมืออัคคีภัยประจำปี แต่ยังถือว่าอยู่ในวงจำกัด สังคมไทยยังไม่ตื่นตัวกับการรับมือและป้องกันสาธารณะภัยเท่าที่ควร

สิ่งนี้จะเห็นจากการให้ความรู้แก่ประชาชนและเยาวชนในเรื่องนี้ ยังเป็นเพียงภาคสมัครใจ และมิได้เป็นที่รับรู้ในวงกว้าง ทั้ง ๆ ที่การมีความรู้ในเรื่องนี้ จะช่วยปกป้องชีวิต และทรัพย์สินของคนไทยได้อย่างมากมาย

สังคมไทย ควรจะเริ่มตื่นตัวกับการให้ความสำคัญกับการรับมือกับการป้องกันภัยเบื้องต้นให้มากกว่านี้ เราควรเริ่มที่จะรณรงค์การให้ความรู้ และฝึกซ้อมการป้องกันสาธารณะภัยให้มากกว่านี้ โดยไม่จำกัดว่าจะต้องเป็นเยาวชน หรือผู้ใหญ่ แต่ทุกคนควรทราบถึงการรับมือกับภัยพิบัติ เพื่อปกป้องคนที่คุณรัก และบ้านเมืองของพวกเรา

โดย ศิราวุธ ภุมมะกสิกร