“ค่านิยมในการบริจาค” ข้อดีและข้อเสียที่มีต่อสังคมในยุคปัจจุบัน

ค่านิยมในการบริจาคเป็นเรื่องที่สามารถพบเห็นได้ทั่วไปในสังคมมนุษย์ โดยเฉพาะหากมองไปถึงหลักธรรมของศาสนาต่างๆ ที่ให้ความสำคัญกับการบริจาคและการช่วยเหลือสังคม เพื่อช่วยประคับประคองชีวิตของผู้คนในสังคมให้สามารถดำรงอยู่ได้เมื่อพบเจอสถานการณ์ที่ยากลำบาก ให้สามารถฟื้นตัวกลับมาได้ในภายหลัง 

ในอดีตเหตุที่ค่านิยมในการบริจาคเป็นกลไกหลักของสังคม เกิดจากปัจจัยด้านศาสนาและประเพณีวัฒนธรรมในสังคมที่ โดยพบได้ในหลักธรรมของศาสนาต่างๆ ที่มีการแฝงหลักการบริจาคและการช่วยเหลือผู้ด้อยโอกาสเข้าไปในคำสอนของแทบทุกศาสนา ควบคู่ไปกับประเพณีวัฒนธรรมโบราณส่วนใหญ่ที่ให้ความสำคัญกับการประคับประคองผู้คนในสังคมให้สามารถดำรงชีพอยู่ได้ในสังคมที่โหดร้าย

เมื่อกระแสทุนนิยมเข้ามาในสังคมโลกยุคแรกๆ ก็ไม่ได้เข้ามาทำลายค่านิยมในการบริจาคแต่อย่างใด แต่กลับเข้าไปช่วยเสริมสร้างให้เข้มแข็งมากขึ้นไปอีก เพราะคนที่มีกำลังทรัพย์และทักษะความสามารถได้ขยายตัวเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วจากกระแสทุนนิยม ส่วนใหญ่แล้วการมีกำลังทรัพย์และทักษะความสามารถมาก ย่อมเป็นโอกาสสำคัญที่จะตอบแทนสังคมรอบข้างให้มีคุณภาพชีวิตที่ดีมากขึ้นในด้านต่างๆ  สิ่งนี้จึงเป็นที่มาขององค์กรมูลนิธิต่างๆ ที่เกิดขึ้นมากมายบนโลก ซึ่งเป็นการตอกย้ำถึงค่านิยมในการบริจาคที่เกิดขึ้นโดยสมัครใจมาโดยตลอด และยังเป็นพื้นฐานทางศีลธรรมที่ยังคงยืนหยัดอยู่ในสังคมทุกวันนี้

ทว่าในยุคปัจจุบันที่เทคโนโลยีเข้ามามีบทบาทในสังคมและการพัฒนาที่มีความซับซ้อนกว่าสมัยก่อน ทำให้ค่านิยมในการบริจาคที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นแกนของหลักปฏิบัติในสังคมเริ่มเปลี่ยนไป ความสัมพันธ์ของผู้คนในสังคมเริ่มเป็นแบบต่างคนต่างอยู่มากกว่าสมัยก่อนที่มักอยู่รวมกันเป็นกลุ่มก้อนใหญ่ และเริ่มมีคำถามเกี่ยวกับค่านิยมในการบริจาคเพื่อสังคมอย่างรุนแรง บ้างก็ว่า เป็นหน้าที่ของรัฐที่ควรทำหน้าที่สนับสนุนผู้คนที่ลำบาก การบริจาคจะทำให้คนขี้เกียจทำงาน หรือแม้แต่การบริจาคจะเป็นการลดทอนกำลังทรัพย์ของตนเอง

แต่ก็ยังมีคนอีกกลุ่มที่ยังคงสนับสนุนค่านิยมในการบริจาคอยู่มาก ในฐานะที่เป็นกลไกหนึ่งที่ช่วยสนับสนุนการเสริมคุณภาพชีวิตของประชาชน ควบคู่ไปกับการทำหน้าที่ของรัฐในการยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนแทนที่จะเป็นการผลักภาระให้ภาครัฐแต่เพียงอย่างเดียว รวมทั้งยังช่วยลดความแร้นแค้นในสังคม และยังเป็นการฝึกตนให้รู้จักช่วยเหลือผู้ที่ด้อยโอกาสกว่าตน และทำให้ตนมีคุณค่าในฐานะผู้ยื่นโอกาสให้แก้ผู้ที่ด้อยกว่าให้มีโอกาสในชีวิตมากขึ้น

บ่อยครั้งที่การโต้แย้งเรื่องค่านิยมในการบริจาคมักถูกโยงเข้ากับประเด็นทางการเมือง โดยเฉพาะเรื่องการช่วยเหลือบริจาคที่สอดคล้องกับนโยบายของภาครัฐในประเทศต่างๆ ซึ่งอาจไปขัดกับผลประโยชน์ของกลุ่มที่ต้องการด้อยค่านโยบายดังกล่าวของภาครัฐ และในบางกรณีก็มีการโจมตีกลุ่มคนที่บริจาคบ่อยครั้งว่า เป็นพวกฉวยโอกาสจากความยากลำบากของคนในสังคม เพื่อทำให้ภาพลักษณ์ของตนดูดีขึ้นจากการบริจาคดังกล่าว ซึ่งคำพูดโจมตีเหล่านี้มักเต็มไปด้วยอคติทางการเมืองและสังคมด้วยกันทั้งสิ้น

สิ่งนี้ได้กลายเป็นข้อจำกัดในการประคับประคองสังคมให้สามารถดำรงอยู่ได้ เพราะไม่ว่าจะช่วยเหลือในเรื่องใด ๆ ก็จะกลายเป็นประเด็นที่ละเอียดอ่อนและถูกโจมตีอย่างไม่มีเหตุผล ตัวอย่างที่เห็นได้ชัดคือ การบริจาคช่วยเหลือด้านสาธารณสุขและการศึกษาในหลายกรณีที่มักมีคำถามว่า 

“เป็นการทำหน้าที่แทนรัฐและทำให้ภาระของรัฐน้อยลง ซึ่งที่จริงแล้วควรเป็นหน้าที่ของรัฐในการช่วยเหลือเรื่องนี้ผ่านระบบงบประมาณรายได้ เนื่องจากได้รับงบประมาณในรูปแบบของภาษีอยู่แล้ว”

ทั้งที่ในความจริงแล้ว วัตถุประสงค์ที่แท้จริงของการบริจาค คือ การเต็มเติมความช่วยเหลือแบบเร่งด่วนให้แก่สังคม ผ่านระบบองค์กรเอกชนที่มักมีความคล่องตัวและสามารถให้ความช่วยเหลือได้ทันท่วงที และยังสามารถสนับสนุนสังคมภาพรวมควบคู่ไปกับภาครัฐได้เป็นอย่างดี ซึ่งรูปแบบที่ภาครัฐจะให้การสนับสนุนสังคมนั้นมักอยู่ในรูปแบบของโครงการระยะยาวที่มีรายจ่ายสูง ซึ่งหากกลไกเหล่านี้ขาดหายไป สังคมย่อมจะขาดกลไกแบบเร่งด่วนที่จะทำหน้าที่ช่วยประคับประคองสังคม ยามเมื่อเกิดสถานการณ์ร้ายแรงขึ้น

ในทางกลับกัน การบริจาคแบบไร้ทิศทางและไม่ได้ตรงตามวัตถุประสงค์ที่ควรจะเป็น ก็อาจไม่ใช่การช่วยเหลือสังคมที่ดีนัก และอาจส่งผลเสียในทางอ้อมด้วยซ้ำ ตัวอย่างเช่น ความช่วยเหลือต่อประเทศที่กำลังพัฒนาในทวีปแอฟริกาที่มีปัญหาคุณภาพชีวิตอย่างรุนแรง บ่อยครั้งที่การช่วยเหลือแบบไม่ตรงจุดเหล่านั้นอย่างต่อเนื่องกลับทำให้หลายพื้นที่ไม่สามารถพึ่งพาตนเอง และกลับต้องพึ่งพิงความช่วยเหลือไปตลอด ซึ่งขัดกับเจตนาที่แท้จริงของการบริจาคที่ให้ความสำคัญกับการประคับประคองสังคมในช่วงระยะสั้นๆ เพื่อให้คนในสังคมสามารถลุกขึ้นยืนและเดินหน้าต่อไปได้ด้วยตนเอง 

ดังนั้น การบริจาคในปัจจุบันแม้ว่าจะมีข้อสงสัยไม่ว่าจะเป็นเรื่องอคติทางการเมือง อคติทางความเชื่อในสังคม มุมมองทางเศรษฐกิจ ฯลฯ แต่แน่นอนว่า ค่านิยมในการบริจาค คือ รากฐานสำคัญของสังคมที่เข้มแข็งและทำให้สามารถอยู่ร่วมกันได้อย่างมีความสุขโดยไม่ต้องระแวงกันมากนัก ที่สำคัญยังเป็นแรงผลักดันควบคู่ไปกับภาครัฐในการผลักดันสังคมให้เติบโต และเดินไปข้างหน้าได้อย่างมีทิศทางและมีวัตถุประสงค์การบริจาคที่ตรงจุด ตรงเป้าหมาย เพื่อให้การบริจาคดังกล่าวมีประสิทธิภาพอย่างแท้จริง

สุดท้ายนี้ ในสังคมปัจจุบันที่เต็มไปด้วยการแข่งขันที่เข้มข้นกว่ายุคทุนนิยมสมัยแรกๆ การยังมีพื้นที่ให้ความช่วยเหลือแบบเร่งด่วนโดยไม่ถูกบ่อนทำลายโดยอคติ ความเข้าใจผิด และการฉวยโอกาสต่างๆ เพื่อให้สามารถตั้งตัวได้ยามเมื่อเกิดความคับขันในชีวิต จึงเป็นสิ่งสำคัญมาก และอาจสำคัญยิ่งกว่าสมัยก่อนเสียอีก เพราะอย่าลืมว่า

 “มนุษย์ก็เป็นสัตว์สังคมที่อยู่ร่วมกันบนโลกใบนี้”